🏠 HomeCây thuốc nam
Hạt giống nhân sâm trên Shopee, TikTok có trồng được ở Việt Nam không?
Cơn sốt hạt giống nhân sâm trên mạng xã hội
Gần đây nhiều tài khoản trên Shopee, TikTok, Facebook rao bán hạt giống nhân sâm với lời quảng cáo nghe rất hấp dẫn: chỉ vài chục nghìn đồng một gói, gieo xuống đất là nảy mầm, sau vài năm có củ sâm quý. Do ít hiểu biết nên không ít người vội vàng “chốt đơn” với kỳ vọng tự trồng nhân sâm tại sân vườn.
Thực tế, đây chủ yếu là “mồi nhử” bán hàng. Báo Gia Lai ghi nhận rằng khi lên mạng tìm cụm từ “mua hạt giống sâm Ngọc Linh ở đâu”, người viết nhận được hơn 380 nghìn kết quả và rất nhiều trang mua bán quảng cáo loại hạt này với giá rẻ, thậm chí chỉ 7.500 đồng/hạt, rẻ hơn nhiều lần so với giá thật[1]. Sau khi thử nhấp vào một trang bán hạt giống, Facebook cá nhân lập tức bị “đổ bộ” bởi hàng loạt quảng cáo hạt sâm không rõ địa chỉ, thậm chí nhiều “nhà vườn” có địa chỉ tận Hà Nội hay Yên Bái – những nơi hoàn toàn không phải vùng trồng sâm[2].
Các nguồn tin từ Công an TP Hồ Chí Minh và Báo Gia Lai cảnh báo rằng hơn 90 % hạt giống, cây giống và củ sâm được rao bán ngoài thị trường không phải là sâm Ngọc Linh – loại sâm quý duy nhất ở Việt Nam[3][4]. Nhiều kẻ trục lợi thu gom các hạt của cây tam thất hoặc cây khác có hình dạng tương tự, sau đó gắn mác “sâm” rồi bán với giá cao. Một số người dân ở xã Mường Hoong (Kon Tum) kể lại đã bỏ ra 80.000 đồng/hạt để mua hạt giống sâm Ngọc Linh do thương lái chào mời nhưng sau khi so sánh với hạt thật mới biết mình đã mua nhầm hàng giả[5].
Một video quảng cáo sai sự thật trên tiktok về gieo trồng hạt giống nhân sâm
Nhân sâm cần môi trường đặc biệt
1. Điều kiện tự nhiên ở “vương quốc sâm” Việt Nam
Ở Việt Nam, loài nhân sâm duy nhất được công nhận về mặt dược liệu là sâm Ngọc Linh (Panax vietnamensis). Nó chỉ mọc trong các khu rừng nguyên sinh ở dãy Ngọc Linh – địa phận Nam Trà My (Quảng Nam) và Tu Mơ Rông, Đăk Glei (Kon Tum). Báo Dân tộc & Phát triển mô tả cây sâm Ngọc Linh phải dựa vào tán lá rừng để tránh nắng gắt; rễ bám vào thảm lá mục; sống nhờ những cơn mưa phùn và độ ẩm ổn định[6]. Điều kiện sinh trưởng của loài sâm này rất đặc biệt: nó chỉ mọc ở những nơi có độ cao từ 1.500 m trở lên, đất nhiều mùn, tơi xốp và luôn được sương mù bao phủ[7]. Đây là khu vực có khí hậu lạnh quanh năm; một ngày chỉ có 3–4 giờ có nắng, mùa đông gần như âm u[8].
Do điều kiện khắc nghiệt, mỗi cây sâm Ngọc Linh chỉ ra hoa sau 4–5 năm và mỗi năm nở một lần[9]. Mỗi quả chứa 1–2 hạt và những hạt chín hầu hết được giữ lại để nhân giống, ít khi bán ra ngoài[10][11]. Ông Hồ Văn Dinh – nông dân Xơ Đăng trồng sâm – cho biết người dân và các công ty hiếm khi bán hạt, bởi hạt giống có giá trị cao và quyết định tỷ lệ nảy mầm[11]. Vì thế thị trường xuất hiện những mẩu quảng cáo bán hạt sâm “giá sốc” 5–8 triệu đồng/kg bị cho là không thể tin được, bởi ngay cả hoa và lá sâm Ngọc Linh chính gốc cũng được giữ lại làm giống hoặc chế biến[12].
2. Khí hậu ôn đới – “chìa khóa” của các loài nhân sâm
Các loài nhân sâm nổi tiếng như sâm Hàn Quốc (Panax ginseng) hay sâm Mỹ (Panax quinquefolius) đều phát triển tự nhiên trong rừng ôn đới. Tạp chí HerbSpeak cho biết ginseng phát triển ở vùng núi phía trung và đông bắc Hoa Kỳ, nơi nhiệt độ trung bình khoảng 50 °F (khoảng 10 °C) và lượng mưa 50 inch mỗi năm, thường sống dưới tán cây rừng, được che bóng từ 70 % đến 80 %[13]. HerbSpeak nhấn mạnh ginseng phụ thuộc vào khí hậu bốn mùa – mùa đông lạnh giúp hạt nảy mầm, nếu không có thời gian ngủ đông (cold stratification) thì hạt sẽ không nảy mầm[14].
Khuyến cáo của Đại học Bang Ohio (Ohio State University Extension) cũng cho thấy sau khi rơi xuống đất vào mùa thu, hạt sâm nằm dormancy (ngủ) suốt 16–18 tháng rồi mới nảy mầm[15]. Để hạt nảy mầm, người trồng cần xử lý hạt qua một giai đoạn lạnh dài (stratification) trước khi gieo[16]. Bài hướng dẫn của Hiệp hội người trồng sâm Ontario còn nêu rõ sâm Mỹ cần đất ẩm nhưng thoát nước tốt, phải che bóng 75–80 %; cây sẽ chết nếu bị nắng chiếu trực tiếp[17]. Các nhà vườn còn phủ một lớp rơm dày để chống rét và giữ ẩm[18]. Đây là lý do nhân sâm thường trồng ở vùng ôn đới hay vùng núi cao, không chịu được khí hậu nóng ẩm.
Vì sao hạt giống trên Shopee, TikTok khó trồng ở Việt Nam?
- Hạt giống thật khan hiếm và đắt đỏ – Những người trồng sâm tại Kon Tum cho biết giá hạt sâm Ngọc Linh khoảng 100.000 đồng/hạt và rất khan hiếm[19]. Báo Gia Lai cũng khẳng định hạt sâm chuẩn tại huyện Tu Mơ Rông thấp nhất 100.000 đồng/hạt, còn trên mạng rao bán chỉ 10.000 đồng/hạt[20]. Do nhu cầu lớn, hơn 90 % hạt được rao bán là giả[3][4].
- Không phù hợp khí hậu – Phần lớn Việt Nam có khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, mùa đông không đủ lạnh để “đánh thức” hạt sâm. Sâm Hàn Quốc và sâm Mỹ cần khí hậu mát mẻ và mùa đông dài[13][14]. Ngay cả sâm Ngọc Linh trong nước cũng chỉ trồng được ở vùng núi cao trên 1.500 m với sương mù và độ ẩm ổn định[7] – điều mà đồng bằng hay vùng đô thị không thể có. Nếu gieo hạt sâm ở nơi nóng, hạt dễ bị nấm mốc và thối.
- Kỹ thuật ươm phức tạp – Hạt sâm khi mới thu hoạch chứa phôi chưa phát triển hoàn chỉnh; chúng cần 16–18 tháng xử lý ấm – lạnh[15]. Nhà vườn chuyên nghiệp phải bảo quản hạt trong cát ẩm ở nhiệt độ khoảng 2–4 °C suốt mùa đông trước khi đem gieo. Nếu mua hạt “khô” trên mạng và gieo ngay, phần lớn sẽ không nảy mầm.
- Nguy cơ làm hỏng nguồn gen quý – Báo Gia Lai cảnh báo rằng nếu hạt giống lạ được trồng tràn lan sẽ gây hại đến nguồn gen của sâm Ngọc Linh – quốc bảo của Việt Nam[21]. Vì vậy tỉnh Quảng Nam và Kon Tum đều quản lý chặt chẽ, chủ yếu giữ lại hạt để nhân giống[11].
- Quảng cáo sai sự thật – Các trang bán hạt thường sử dụng hình ảnh hoa quả sâm đẹp mắt, cam kết “gieo là nảy mầm”[22]. Nhưng khi hỏi địa chỉ họ thường ở những nơi không có sâm[2]. Một số trang thậm chí hạ giá liên tục từ 200.000 đồng xuống 150.000 đồng/túi hạt để câu khách[23]. Nhiều người dân sau khi mua về mới phát hiện hạt lớn hơn và có cuống cứng – dấu hiệu của hạt giả[5].
Lời khuyên cho người tiêu dùng
- Đừng tin lời quảng cáo giá rẻ: Nhân sâm là dược liệu quý, hạt giống luôn hiếm và đắt. Giá rẻ bất thường gần như chắc chắn là hàng giả hoặc là hạt của loài khác.
- Không nên trồng nhân sâm ở vùng thấp: Những người sống ở đồng bằng hoặc thành phố khó có đủ điều kiện khí hậu để ươm sâm. Nếu muốn trồng, bạn phải có khí hậu mát lạnh quanh năm và biết cách ủ hạt qua hai mùa đông.
- Mua sản phẩm sâm từ nguồn uy tín: Nếu có nhu cầu sử dụng nhân sâm, nên mua các sản phẩm chế biến hoặc củ sâm từ những đơn vị được cấp phép trồng và khai thác. Điều này vừa bảo đảm chất lượng, vừa tránh tiếp tay cho hoạt động trộm cắp, buôn bán giống giả.
- Trân trọng và bảo vệ giống sâm Ngọc Linh: Đây là “quốc bảo” của Việt Nam; mỗi năm chính quyền và người dân vùng sâm đều phải thức trắng đêm bảo vệ quả và hạt[24]. Việc mua hạt không rõ nguồn gốc để trồng không những lãng phí mà còn có thể phá hỏng nguồn gen quý.
Tham khảo thêm: Người bị bệnh tim có uống được nhân sâm ngâm rượu không?
Kết luận
Nhân sâm không phải là loại cây dễ tính; chúng cần khí hậu lạnh, đất mùn, bóng râm và phải trải qua thời gian ngủ đông dài[13][14]. Tại Việt Nam, chỉ vùng núi Ngọc Linh cao hơn 1.500 m mới đủ điều kiện để trồng sâm[7]. Trong khi đó, hạt giống nhân sâm rao bán trên Shopee, TikTok hoặc Facebook hầu hết là hàng giả hoặc hạt của loài khác; giá rẻ, dễ mua nhưng không thể nảy mầm và sẽ khiến bạn “tiền mất tật mang”. Vì vậy, thay vì mơ trồng nhân sâm từ những hạt giống trôi nổi trên mạng, tốt hơn hết hãy thưởng thức sản phẩm sâm từ nguồn uy tín và cùng bảo vệ loài dược liệu quý của đất nước.
Nguồn tham khảo
- [1] [2] [4] [20] [21] [22] [23] “Loạn” mua bán hạt giống sâm Ngọc Linh trên mạng | Báo Gia Lai điện tử
- https://baogialai.com.vn/loan-mua-ban-hat-giong-sam-ngoc-linh-tren-mang-post107720.html
- [3] [5] [19] Sâm Ngọc Linh bị làm giả từ giống đến củ
- https://congan.com.vn/an-ninh-kinh-te/sam-ngoc-linh-bi-lam-gia-tu-giong-den-cu_120084.html
- [6] [7] [8] [9] [10] [11] [12] [24] Lên đỉnh Ngọc Linh mùa hoa sâm | Dân tộc và Phát triển
- https://dantocphattrien.vietnamnet.vn/len-dinh-ngoc-linh-mua-hoa-sam-1662349906935.htm
- [13] [14] (Answers) What Climate Does Ginseng Grow In? | HerbSpeak
- https://herbspeak.com/what-climate-does-ginseng-grow-in/
- [15] [16] Growing American Ginseng in Ohio: Site Preparation and Planting Using the Wild-Simulated Approach | Ohioline
- https://ohioline.osu.edu/factsheet/F-57
- [17] [18] Canadian Ginseng: A Unique Growing Process – Ontario Ginseng Growers Association
- https://ginsengontario.com/panax-quinquefolius-ginseng-a-unique-growing-process/
