Củ dái nghiến lợi ích, cách chế biến và lưu ý khi sử dụng

Củ dái nghiến (còn gọi là củ nghiến, mấu nghiến hoặc mắt nghiến) là phần u phình ra ở gốc cây nghiến – một cây gỗ lớn thuộc họ Chè (Schima wallichii). Tầm gửi nghiến là loài thực vật ký sinh lâu năm trên cây nghiến; ở gốc cây nghiến già đôi khi hình thành những khối phình tròn như củ khoai. Trang Núi Việt mô tả đây là những củ tròn, vỏ xám trắng dễ cạo, lõi màu trắng ngà và thân tầm gửi dạng dây buông xuống, bên trong mềm màu hồng[1]. Các cây nghiến phân bố ở những khu rừng già vùng Tây Bắc như Hòa Bình, Lào Cai, Hà Giang, Bắc Kạn… nên việc khai thác củ dái nghiến không dễ dàng[2].

• Tên gọi khác: Người dân tộc Tày còn gọi “sâm nghiến”; một số nơi gọi củ rái nghiến. Phần u phình ở gốc cây được dùng làm thuốc gọi là củ dái nghiến, trong khi phần dây tầm gửi ký sinh trên thân cây được gọi là tầm gửi nghiến. Cả hai thường được dùng chung trong các bài thuốc dân gian[3].

Thành phần hóa học và nghiên cứu hiện có

• Thành phần theo nghiên cứu nội địa: Một đề tài của Viện Y học Bản địa Việt Nam (chưa công bố rộng rãi) đã chiết xuất và phân tích mẫu tầm gửi nghiến; nghiên cứu cho biết dược liệu này chứa 11 axit amin (trong đó có 7 axit amin không thay thế) và một số nhóm chất gồm:
• Saponin ~0,69 %: hợp chất cũng có trong nhân sâm; trong nghiên cứu này saponin được nhắc đến với công dụng giảm mệt mỏi, tăng cường sức khỏe[4].
• Cumarin ~0,69 %: được mô tả là có tác dụng chống co thắt, chống đông máu và bảo vệ thành mạch[5].
• Flavonoid ~2,9 %: nhóm chất chống oxy hóa; bài viết liệt kê một loạt tác dụng như bảo vệ tế bào, hỗ trợ bệnh tiểu đường, gout, trĩ và thoái hóa điểm vàng[6].
• Glycozit tim: chất được cho là tăng co bóp cơ tim và giảm nhịp thất[7].

Những thông tin này chủ yếu xuất phát từ trang thương mại hoặc blog dẫn lại nghiên cứu của Viện Y học Bản địa[8] và chưa được công bố trên tạp chí khoa học quốc tế, do đó cần được kiểm chứng thêm.

• Không có trong các dược điển chính thống: Một bài báo trên 24h (Sức khỏe đời sống) lưu ý rằng các sách y học cổ truyền uy tín như “Dược điển Việt Nam”, “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” (GS Đỗ Tất Lợi) và “Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam” không đề cập tới tầm gửi cây gạo và những tầm gửi khác; các tác giả nhấn mạnh trong các loại tầm gửi chỉ có tầm gửi cây dâu (tang ký sinh) được coi là vị thuốc chính thức, có glucosid bổ can thận[9]. Bài báo kết luận rằng những thông tin về tầm gửi trên các cây khác (ví dụ cây gạo, nghiến…) chủ yếu dựa vào kinh nghiệm dân gian và cần được nghiên cứu, xác minh trước khi công nhận[10]. Điều này cho thấy củ dái nghiến chưa được ghi nhận trong dược điển, nên người dùng cần thận trọng.
• So sánh với tang ký sinh: Tang ký sinh là tầm gửi ký sinh trên cây dâu; đây là vị thuốc được ghi nhận trong sách y học cổ truyền. Bệnh viện Nguyễn Tri Phương mô tả tang ký sinh có tên khoa học Loranthus parasiticus, vị đắng tính bình, quy kinh can và thận[11]. Tang ký sinh được dùng để bổ can thận, mạnh gân xương, lợi sữa và an thai; liều dùng 12–20 g/ngày[12]. Dù đây không phải là củ dái nghiến, sự xuất hiện của tang ký sinh trong các sách chính thống cho thấy hầu hết các tầm gửi khác (trong đó có tầm gửi nghiến) vẫn thiếu bằng chứng.

Lợi ích và công dụng theo dân gian

Thông tin về lợi ích của củ dái nghiến chủ yếu dựa vào kinh nghiệm dân gian và người bán thảo dược. Các trang chuyên về cây thuốc mô tả những công dụng sau (lưu ý chưa có nghiên cứu lâm sàng chứng minh):

• Giảm đau nhức xương khớp, phong tê thấp: Người dân vùng núi dùng tầm gửi nghiến và củ dái nghiến để ngâm rượu uống giúp mạnh gân xương, giảm đau lưng và nhức mỏi xương khớp[13]. Những bài thuốc dân gian thường kết hợp với các vị thuốc khác cho người bị phong thấp[14].
• Tăng cường sức khỏe và giảm mệt mỏi: Saponin được cho là giúp bồi bổ cơ thể; người lao động nặng nhọc uống rượu hoặc nước sắc từ tầm gửi nghiến để tăng sức chịu đựng và giảm mệt mỏi[15].
• Bổ thận, ổn định huyết áp và tim mạch: Một số lương y cho rằng tầm gửi nghiến hỗ trợ ổn định huyết áp, bổ tim và tăng cường sinh lực nam giới. Những tác dụng này được liên hệ tới glycosid tim và flavonoid trong dược liệu[17].
• Làm đẹp da, hỗ trợ nám và tàn nhang: Các bài viết quảng cáo rằng củ dái nghiến ngâm mật ong hoặc đường có thể cải thiện nám má, tàn nhang và các vấn đề da do thiếu flavonoid[18].
• Hỗ trợ bệnh gout và các bệnh chuyển hoá: Một số nguồn cho rằng rượu tầm gửi nghiến có thể giảm sưng đau khớp do gout. Tuy nhiên thông tin này chưa được chứng minh khoa học.

Cách chế biến và sử dụng trong dân gian

Các phương pháp chế biến phổ biến gồm sắc uống, ngâm rượu và ngâm mật ong. Các liều lượng dưới đây dựa trên hướng dẫn dân gian; nếu có ý định sử dụng nên tham khảo ý kiến bác sĩ:

1. Sắc uống

• Tầm gửi / củ dái nghiến khô: Dùng 25–30 g tầm gửi nghiến hoặc củ dái nghiến khô (đã thái lát) sắc với 1,5 – 2 lít nước; đun cạn còn khoảng 700 ml – 1 lít. Chia làm 2–3 lần uống trong ngày[20].
• Có thể sắc lại lần hai để tận dụng dược chất[21].

2. Ngâm rượu

• Ngâm khô: Tầm gửi hoặc củ dái nghiến khô 1 kg (thái mỏng, sao vàng hạ thổ) ngâm với 3 lít rượu trắng 40 độ trong bình sành 5 lít; ngâm tối thiểu 1 tháng[22]. Uống 1–2 chén nhỏ (20–30 ml) sau bữa ăn tối.
• Ngâm tươi: Dùng 3 kg tầm gửi tươi hoặc củ dái nghiến tươi (cạo sạch vỏ, thái lát) ngâm với 5 lít rượu 45 độ trong 1 tháng[24]. Rượu tầm gửi nghiến có màu đỏ hồng; rượu củ dái nghiến có màu vàng như vang trắng[25].
• Ngâm chung: Có thể ngâm chung tầm gửi và củ dái nghiến với tỷ lệ tương đương[26].

3. Ngâm với đường hoặc mật ong

• Tỉ lệ: 1 kg tầm gửi hoặc củ dái nghiến tươi ngâm với 800 g đường hoặc 1 – 1,5 lít mật ong[27].
• Cách làm: Cạo vỏ, rửa sạch, thái miếng mỏng 3–5 mm, hong khô. Xếp xen kẽ 1 lớp dược liệu, 1 lớp đường hoặc mật ong trong bình thủy tinh. Đậy kín, để nơi thoáng mát. Sau 3–4 tuần, dung dịch chuyển thành siro có thể uống trực tiếp hoặc pha nước ấm[28].
• Liều dùng: Mỗi lần 5 thìa cà phê hoặc 1 chén nhỏ, uống 2–3 lần/ngày trước bữa ăn[28]. Phụ nữ trung tuổi dùng siro mật ong này để hỗ trợ điều trị nám và tàn nhang[29].

Lưu ý khi sử dụng

• Chưa được công nhận là thuốc: Như đã nêu, củ dái nghiến không được liệt kê trong những dược điển chính thống và không có nghiên cứu lâm sàng chứng minh tác dụng. Bài báo trên 24h cảnh báo rằng nhiều loại tầm gửi được bán như “thuốc tiên” nhưng chỉ là kinh nghiệm truyền miệng và cần nghiên cứu khoa học để xác minh[10].
• Không dùng cho phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ em: Các nhà thuốc khuyến cáo không nên dùng tầm gửi nghiến cho các đối tượng này[30].
• Liều lượng hạn chế: Không nên uống quá 100 ml rượu tầm gửi nghiến mỗi ngày và nên pha loãng khi uống[31].
• Chú ý khi ngâm: Dược liệu tươi chứa nhiều nước, làm rượu loãng; nên dùng rượu nồng độ cao và để hạ thổ để giảm tính nóng[32]. Khi ngâm với mật ong, miếng tầm gửi phải được hong khô để tránh nổi váng[33].
• Tham khảo ý kiến bác sĩ: Những người mắc bệnh mạn tính (huyết áp, tim mạch, gan, thận, gout…) cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng. Bài báo 24h khuyến cáo người dân không nên tự ý uống các loại tầm gửi chưa được kiểm chứng để tránh tai biến và ngộ độc[34].

Kết luận

Củ dái nghiến và tầm gửi nghiến là những bộ phận lạ của cây nghiến được đồng bào vùng cao sử dụng như một vị thuốc dân gian. Nghiên cứu sơ bộ của Viện Y học Bản địa Việt Nam cho thấy dược liệu chứa saponin, flavonoid, coumarin và một số amino acid; những chất này giải thích phần nào công dụng bồi bổ, chống mệt mỏi và chống lão hoá. Tuy nhiên, các tài liệu y học cổ truyền chính thống – bao gồm bộ sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của GS Đỗ Tất Lợi – hiện chưa ghi nhận củ dái nghiến là vị thuốc. Bài báo trên 24h nhấn mạnh rằng trong họ tầm gửi chỉ có tang ký sinh (tầm gửi dâu) được công nhận; những loại tầm gửi khác (trong đó có tầm gửi nghiến) mới dừng ở mức kinh nghiệm dân gian và cần nghiên cứu thêm[35]. Vì vậy, người dùng nên coi củ dái nghiến là thực phẩm bổ trợ chứ không phải thuốc chữa bệnh, sử dụng với liều lượng hợp lý và tham khảo ý kiến thầy thuốc khi cần.

Nguồn tham khảo

• • [1] [3] [4] [5] [6] [7] [8] [14] [17] [18] [25] [27] [28] [29] [32] [33] Tầm gửi cây nghiến và củ dái nghiến vị thuốc quý ít được biết đến ~ ĐẶC SẢN NÚI VIỆT https://nuiviet.blogspot.com/2016/01/tam-gui-cay-nghien-va-cu-dai-nghien-vi-thuoc-quy-it-duoc-biet-den.html
  • [2] [13] [15] [21] [22] [24] [26] [30] [31] Tầm gửi nghiến, củ dái nghiến ngâm rượu uống cực hay https://caythuoc.org/product/tam-gui-nghien
  • [9] [10] [34] [35] Tầm gửi nào phải thuốc tiên https://www.24h.com.vn/suc-khoe-doi-song/tam-gui-nao-phai-thuoc-tien-c62a561453.html
  • [11] [12] Tang ký sinh | BvNTP https://bvnguyentriphuong.com.vn/duoc-lieu/tang-ky-sinh

 

[tqd_call_request]