Lá tía tô thảo mộc quen thuộc có phải “thần dược giảm béo”?

Lá tía tô (Perilla frutescens) thuộc họ bạc hà, là loại rau gia vị quen thuộc ở Việt Nam và xuất hiện trong nhiều món ăn Nhật Bản, Hàn Quốc. Ở một số vùng quê, tía tô được thu hoạch với giá chỉ vài nghìn đồng một bó, nhưng khi xuất khẩu sang Nhật những chiếc lá tía tô chất lượng cao được bán với giá 500–700 VND/chiếc và túi lá khô có giá tới 16 USD[1]. Chính vì giá cao và cách dùng đa dạng ở Nhật mà nhiều người cho rằng lá tía tô phải có công năng “kỳ diệu”, thậm chí lan truyền thông tin lá tía tô có thể xổ mỡ, giảm cân, thải độc. Hãy cùng nhìn lại những bằng chứng khoa học và ý kiến của chuyên gia để hiểu đúng về loại thảo mộc này.

Thành phần dinh dưỡng và những công dụng đã biết

• Nguồn vitamin và khoáng chất – Theo trang chuyên về nông sản Specialty Produce, lá tía tô là nguồn cung cấp vitamin C, vitamin A, vitamin K, canxi, sắt và phốt‑phô[2]. Một số giống còn chứa các sắc tố anthocyanin có tác dụng chống oxy hóa, giúp giảm viêm và bảo vệ tế bào[2]. Đây cũng là lý do y học cổ truyền ở Trung Quốc gọi tía tô là Tử tô diệp và dùng làm vị thuốc giảm ho, giảm đau bụng sau khi ăn và xoa dịu da[3].
• Cấu phần hoạt tính – Các nghiên cứu hóa học cho thấy lá tía tô giàu polyphenol như luteolin, apigenin, rosmarinic acid và nhiều dẫn xuất flavonoid khác[4]. Hạt tía tô chứa tới 54–64 % α‑linolenic acid và nhiều acid béo không bão hòa, policosanol và tocopherol (vitamin E)[5].
• Tác dụng chống dị ứng và chống viêm – Một số nghiên cứu nhỏ trên người cho thấy dịch chiết lá tía tô giàu rosmarinic acid có thể cải thiện triệu chứng viêm mũi dị ứng. Trong một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên tại Nhật Bản, người mắc viêm mũi dị ứng dùng 200 mg chiết xuất tía tô/ngày trong 21 ngày giảm ngứa mắt, ngứa mũi và giảm bạch cầu ái toan trong dịch mũi, đồng thời không ghi nhận tác dụng phụ đáng kể[6]. Tuy nhiên, đây chỉ là nghiên cứu quy mô nhỏ và các chỉ số khách quan chưa thay đổi nhiều[7].
• Ứng dụng ẩm thực – Trong ẩm thực Hàn Quốc và Nhật Bản, lá tía tô được dùng để gói thịt nướng, sushi, làm kim chi hoặc làm gia vị cho món udon. Người Nhật gọi tía tô là shiso; họ bán lẻ từng lá và dùng nhiều trong các nhà hàng. Điều này khiến giá tía tô xuất khẩu từ Việt Nam sang Nhật cao[8], nhưng giá cao là do quy trình trồng, thu hoạch và vận chuyển đòi hỏi vệ sinh nghiêm ngặt, chứ không phải vì lá tía tô có công dụng thần kỳ.

Thực hư chuyện “uống nước tía tô giảm cân, xổ mỡ”

Trong các nhóm làm đẹp, nhiều bài viết chia sẻ “uống nước lá tía tô thay nước lọc giúp giảm cân cấp tốc”. Một số bài trên mạng xã hội trích dẫn chất luteolin và α‑linolenic acid có trong tía tô, cho rằng chúng giúp kích hoạt mỡ nâu và thúc đẩy trao đổi chất. Thực tế:

Bằng chứng từ nghiên cứu khoa học

1. Nghiên cứu trên tế bào và động vật – Các thí nghiệm trên tế bào mỡ 3T3‑L1 và chuột cho thấy chiết xuất perilla, đặc biệt là luteolin‑7‑O‑diglucuronide, apigenin‑7‑O‑diglucuronide và rosmarinic acid, ức chế quá trình tạo mỡ và thúc đẩy gen sinh nhiệt như Ucp1, Pgc1a[9]. Một nghiên cứu khác trên chuột ăn khẩu phần nhiều chất béo cho thấy chiết xuất tía tô làm giảm tăng cân và mỡ gan[10][11]. Tuy nhiên đây chỉ là kết quả trên động vật; hiệu quả ở người chưa được chứng minh.
2. Thử nghiệm trên người – Nghiên cứu ngẫu nhiên ở Nhật Bản năm 2022 cho 16 nữ vận động viên uống dầu hạt tía tô giàu n‑3 khoảng 50 ml/ngày trong 8 tuần. Kết quả không thấy thay đổi đáng kể về cân nặng, chỉ số BMI, mỡ cơ thể so với nhóm đối chứng[12]. Các tác giả kết luận dầu tía tô giúp điều chỉnh vi khuẩn đường ruột nhưng không gây tăng cân hay giảm cân[13]. Hiện chưa có thử nghiệm nào chứng minh uống nước lá tía tô giúp giảm cân ở người.
3. Thiếu bằng chứng lâm sàng – Các trang y khoa như WebMD và Drugs.com ghi nhận tía tô có thể chống dị ứng, chống viêm, nhưng khẳng định chưa có đủ bằng chứng lâm sàng để khuyến cáo tía tô cho bất kỳ chỉ định điều trị cụ thể nào và cần thận trọng với nguy cơ dị ứng[14][15].

Ý kiến của bác sĩ và cơ quan y tế trong nước

• Không nên lạm dụng – Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) tỉnh Bến Tre nhận định rằng nhiều người có thói quen uống nước lá tía tô thay nước lọc, nhưng y học cổ truyền không khuyến khích sử dụng lâu dài. CDC nêu rõ trong lá tía tô có một số hoạt chất có thể gây cao huyết áp và ảnh hưởng đến hệ tim mạch; uống quá nhiều nước tía tô còn gây rối loạn tiêu hoá, đầy hơi. Cơ quan này khuyến cáo chỉ nên dùng khoảng 2 ly nước tía tô mỗi ngày, chia nhỏ, và vẫn phải uống nước lọc đủ để bù nước[16].
• Nguy cơ sỏi thận, tăng đường huyết – Sở Y tế tỉnh Nghệ An lưu ý tía tô chứa nhiều axit oxalic; khi kết hợp với canxi và kẽm trong cơ thể có thể tạo tinh thể oxalat, gây hại thần kinh, tiêu hoá và gây sỏi thận[17]. Ngoài ra, lá tía tô còn làm tăng đường huyết, nên người bị tiểu đường cần thận trọng[18]. Những người bị phong hàn, nóng nảy, phụ nữ mang thai trong những tháng đầu, người tỳ vị hư hoặc hay ra mồ hôi, và người đang bị sốt không nên dùng nhiều lá tía tô[19][20].
• Cần kết hợp chế độ ăn và vận động – Bác sĩ Đỗ Thị Minh Nghĩa (Bệnh viện Y học cổ truyền Trung ương) thừa nhận lá tía tô chứa protein thực vật, chất xơ và vitamin có thể hỗ trợ chuyển hoá, nhưng bà nhấn mạnh muốn giảm cân hiệu quả phải kết hợp với chế độ ăn nhiều rau xanh, hạn chế chất béo và tập luyện thể dục[21]. Uống quá nhiều nước tía tô có thể gây chướng bụng, khó tiêu và không nên dùng thay thế cho nước lọc[22].

Vì sao lá tía tô được bán đắt ở Nhật?

Giá lá tía tô xuất khẩu cao khiến nhiều người lầm tưởng chúng là “thần dược”. Thực tế, lá tía tô ở Nhật là nguyên liệu ẩm thực phổ biến. Người Nhật coi trọng vệ sinh và tính thẩm mỹ, nên mỗi lá phải không dập nát, màu sắc đồng đều và không có dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Việc trồng, thu hái, bảo quản lạnh và vận chuyển bằng đường hàng không làm tăng giá thành. Một bài báo về xuất khẩu tía tô của Việt Nam cho biết nông dân bán lá tía tô với giá khoảng 500–700 VND/chiếc khi xuất khẩu sang Nhật, còn một túi lá khô đóng gói có giá tới 16 USD[8]. Như vậy, giá cao phản ánh quy trình sản xuất và thị hiếu thị trường, không phải bằng chứng cho công dụng chữa bệnh hay giảm cân.

Cẩn trọng với thực phẩm chức năng từ tía tô

Trên các sàn thương mại điện tử, nhiều thực phẩm bổ sung được quảng cáo là chiết xuất từ lá tía tô hoặc bột tía tô, hứa hẹn giảm cân, thải độc gan. Cần lưu ý:

• Thiếu kiểm chứng – Phần lớn thực phẩm chức năng không phải thuốc và chưa được kiểm nghiệm lâm sàng. Luteolin và các polyphenol trong tía tô được nghiên cứu chủ yếu trên chuột, chưa đủ để khẳng định tác dụng giảm cân ở người[9]. Mua và dùng các sản phẩm không rõ nguồn gốc có thể gây dị ứng hoặc ngộ độc.
• Nguy cơ tương tác thuốc – Nếu đang dùng thuốc điều trị bệnh mãn tính (cao huyết áp, tiểu đường, tim mạch…), bạn cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng thêm bất kỳ sản phẩm tía tô nào. Một số hợp chất trong tía tô có thể làm tăng đường huyết hoặc huyết áp[18][23].

Tóm lại

Lá tía tô là loại rau gia vị và dược liệu quen thuộc mang lại nhiều lợi ích: cung cấp vitamin C, vitamin A, khoáng chất và các hợp chất chống oxy hóa[2]; có tác dụng chống dị ứng và chống viêm nhẹ[6]; hạt tía tô giàu omega‑3 và vitamin E[5]. Tuy nhiên, không có bằng chứng lâm sàng vững chắc nào khẳng định uống nước lá tía tô giúp giảm cân, xổ mỡ hoặc thải độc. Các nghiên cứu chứng minh tác dụng chống béo phì của tía tô mới chỉ dừng lại ở mô hình tế bào và động vật[9][10]; thử nghiệm trên người cho thấy dầu tía tô không làm thay đổi cân nặng[12].

Các bác sĩ và cơ quan y tế cũng khuyến cáo không nên uống nước tía tô quá nhiều, không dùng thay nước lọc và cần thận trọng nếu mắc các bệnh tim mạch, tiểu đường hoặc đang mang thai[16][18]. Nếu muốn giảm cân an toàn, hãy áp dụng chế độ ăn cân đối, giảm tinh bột và chất béo xấu, tăng cường rau xanh, vận động thường xuyên và tham khảo ý kiến chuyên gia. Lá tía tô chỉ nên xem là món rau gia vị hoặc thức uống bổ trợ, không phải “thần dược” như lời đồn.

Nguồn tham khảo

• [1] [8] Loại lá tía tô rẻ bèo ở Việt Nam, xuất sang Nhật giá 700 đồng/lá https://vietnamnet.vn/loai-la-re-beo-o-viet-nam-xuat-sang-nhat-gia-700-dong-la-2199082.html
• [2] [3] Perilla Leaves Information and Facts https://specialtyproduce.com/produce/Perilla_Leaves_8555.php
• [4] [5]  Perilla frutescens: A Rich Source of Pharmacological Active Compounds – PMC https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9182122/
• [6] Extract of Perilla frutescens enriched for rosmarinic acid, a polyphenolic phytochemical, inhibits seasonal allergic rhinoconjunctivitis in humans – PubMed https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14988517/
• [7] [15] Perilla Uses, Benefits & Dosage https://www.drugs.com/npp/perilla.html
• [9] Anti-Obesity Activities of the Compounds from Perilla frutescens var. acuta and Chemical Profiling of the Extract | MDPI https://www.mdpi.com/1420-3049/29/11/2465
• [10] Perilla leaf extract ameliorates obesity and dyslipidemia induced by high-fat diet – PubMed https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19444921/
• [11] Antiobesity Effects of Purple Perilla (Perilla frutescens var. acuta) on Adipocyte Differentiation and Mice Fed a High-fat Diet – PubMed https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30070698/
• [12] [13]  Effect of 8-week intake of the n-3 fatty acid-rich perilla oil on the gut function and as a fuel source for female athletes: a randomised trial – PMC https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9991858/
• [14] Perilla: Overview, Uses, Side Effects, Precautions, Interactions, Dosing and Reviews https://www.webmd.com/vitamins/ai/ingredientmono-477/perilla
• [16] [23] TRUNG TÂM KIỂM SOÁT BỆNH TẬT TỈNH BẾN TRE https://cdcbentre.org/vi/news/tin-tuc-su-kien/uong-nuoc-tia-to-hang-ngay-co-tot-khong-4165.html
• [17] [18] [19] [20]  Những ai không nên uống nước lá tía tô thường xuyên? https://yte.nghean.gov.vn/tin-chuyen-nganh/nhung-ai-khong-nen-uong-nuoc-la-tia-to-thuong-xuyen-686843
• [21] [22] Nước tía tô có thật sự giúp giảm cân đón Tết? Bác sĩ nói gì https://suckhoedoisong.vn/nuoc-tia-to-co-that-su-giup-giam-can-don-tet-bac-si-noi-gi-169260204144111746.htm

[tqd_call_request]