🏠 HomeCây thuốc nam
Cây nghể răm có trị được sán chó như lời đồn ?
Nghể răm là cây gì?
Cây nghể răm (rau nghể có hình dáng giống với rau răm) còn gọi là răm nước, thủy liễu (tên khoa học Polygonum hydropiper hoặc Persicaria hydropiper). Đây là cây cỏ mọc hằng năm, cao 20–70 cm, thân đỏ có mùi cay. Lá hình mác, hoa nhỏ màu lục hoặc đỏ mọc thành bông ở đầu cành[1]. Y học cổ truyền dùng thân và lá của cây làm thuốc nhuận tràng, thông tiểu và tẩy giun; liều dùng thường là 8–12 g cây khô hoặc 20–30 g cây tươi sắc uống[1]. Dân gian ở đồng bằng Bắc Bộ cũng coi nghể răm là vị thuốc tẩy giun, sán, chữa lỵ và viêm ruột[2].
Kinh nghiệm dùng “nghể răm trị sán chó” bắt nguồn từ đâu?
Việc dùng cây nghể răm để trị giun sán không phải là lời đồn vô căn cứ trên mạng xã hội. Trong nhiều tài liệu dược liệu uy tín, đặc biệt là các sách chuyên khảo về cây thuốc ở Việt Nam như cuốn “cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi” có viết, nghể răm đã được ghi nhận là một vị thuốc dân gian có công dụng trừ giun, nhuận tràng và sát khuẩn đường ruột. Một số tài liệu cũng nêu rõ thân và lá cây từ lâu đã được người dân sử dụng để sắc nước uống khi gặp tình trạng nhiễm giun sán [15].
Trong thực tế dân gian, ở nhiều vùng quê, đặc biệt là những nơi có cây mọc nhiều ở bờ ruộng, ao hồ, người dân vẫn lưu truyền kinh nghiệm bài thuốc dùng nghể răm để tẩy giun sán.
Công dụng trị giun sán của nghể răm là có cơ sở trong y học cổ truyền và kinh nghiệm dân gian, riêng với bệnh sán chó ở người thì vẫn cần đối chiếu thêm với xét nghiệm và hướng dẫn điều trị từ bác sĩ để đảm bảo hiệu quả và an toàn.
Bằng chứng khoa học về tác dụng tẩy giun của nghể răm
Các nghiên cứu hiện đại mới chỉ dừng ở mức nghiên cứu in vitro (trong ống nghiệm) và trên động vật:
- Nghiên cứu trên giun đất và giun tròn: Một nhóm nhà khoa học Pakistan đã chiết xuất các phần khác nhau của P. hydropiper và thử nghiệm trên giun đất Pheretima posthuma và giun tròn Ascaridia galli. Các phân đoạn ethyl‑acetat, chloroform và nước của cây gây tê liệt và làm chết giun nhanh hơn so với các phân đoạn khác; hoạt tính của chúng tương đương với thuốc albendazol và levamisol khi sử dụng ở nồng độ 1–10 mg/ml[3].
- Nghiên cứu trên sán dây gia cầm: Năm 2022, các nhà khoa học Ấn Độ thử nghiệm dịch chiết methanol của lá nghể răm trên Raillietina echinobothrida – một loài sán dây ký sinh trong ruột gà. Kết quả cho thấy dịch chiết gây chết sán dây theo liều‑phụ thuộc: ở nồng độ 30 mg/ml, sán chết sau khoảng 4,79 giờ, tương đương với thuốc praziquantel (PZQ), trong khi nhóm đối chứng sống tới 45,63 giờ[4]. Quan sát dưới kính hiển vi cho thấy dịch chiết làm hỏng đầu và lớp vỏ của sán, khiến chúng bị teo và mất gai hút[5].
- Tổng quan dược lý: Tổng quan năm 2014 về P. hydropiper liệt kê nhiều hoạt tính của cây, trong đó có tính antihelminth (kháng giun sán). Bài viết cũng ghi nhận các nghiên cứu độc tính: khi tiêm trong phúc mạc cho chuột với liều 20–600 mg/kg, không có chuột nào chết tới liều 400 mg/kg nhưng tất cả chết ở liều 600 mg/kg, tức LD₅₀ khoảng 500 mg/kg[6]. Tác giả lưu ý polygodial – một thành phần của cây – có thể gây kích ứng da và có tiềm năng neurotoxic[7].
Những kết quả trên cho thấy nghể răm chứa các hợp chất có khả năng tê liệt và giết chết một số loại giun và sán trong ống nghiệm. Tuy nhiên, các mô hình thử nghiệm đều là giun đất, giun tròn Ascaridia và sán dây của gà. Chưa có nghiên cứu nào đánh giá hiệu quả của nghể răm đối với Toxocara canis (giun đũa chó) – tác nhân gây bệnh thường được gọi là “sán chó” ở Việt Nam – hay đối với Echinococcus (sán dây chó).
Dù những nghiên cứu bước đầu cho thấy cây nghể răm có hoạt tính kháng giun sán khá rõ, nhưng hiện vẫn chưa có nhiều nghiên cứu lâm sàng trên người. Do đó, công dụng với bệnh sán chó nên được nhìn nhận theo hướng hỗ trợ và cần kết hợp theo dõi y khoa để đảm bảo hiệu quả thực tế.
Bệnh “sán chó” và phương pháp điều trị hiện nay
Ở Việt Nam, cụm từ “sán chó” thường được dùng cho hai bệnh khác nhau:
- Nhiễm giun đũa chó mèo (Toxocara canis và T. cati): Đây là dạng bệnh do nuốt trứng giun trong phân chó mèo. Ấu trùng di chuyển qua các cơ quan nội tạng hoặc mắt và gây các triệu chứng dị ứng, mẩn ngứa, đau bụng, ho… Các cơ sở y tế điều trị bằng thuốc tẩy giun như albendazol (10–15 mg/kg mỗi ngày trong 5–21 ngày) hoặc mebendazol; trường hợp nặng có thể dùng ivermectin[8][9]. Các bài viết y khoa của bệnh viện Vinmec và YouMed nhấn mạnh người bệnh phải tuân thủ chỉ định của bác sĩ, không tự dùng thuốc hoặc áp dụng bài thuốc dân gian, đặc biệt với phụ nữ mang thai và trẻ em[10][11].
- Nhiễm sán dây chó (Echinococcus): Đây là bệnh ít gặp hơn nhưng nguy hiểm hơn. Sán dây tạo nang trong gan, phổi và não. Điều trị tùy thuộc vào vị trí và kích thước nang: phẫu thuật lấy nang, điều trị bằng thuốc praziquantel hoặc albendazol kéo dài[12]. Bệnh viện khuyến cáo khi có triệu chứng nên khám chuyên khoa ký sinh trùng để được chẩn đoán và theo dõi.
Dù các hướng dẫn điều trị chính thức hiện nay ưu tiên sử dụng các thuốc đặc hiệu như albendazole và mebendazole, trong dân gian cây nghể răm vẫn được nhiều người sử dụng như một vị thuốc nam hỗ trợ trừ giun sán. Tuy nhiên, để đảm bảo hiệu quả với bệnh sán chó, đặc biệt ở những trường hợp nhiễm kéo dài, việc dùng thuốc theo phác đồ bác sĩ vẫn là hướng điều trị được ưu tiên. [8].
Vậy cây nghể răm có trị được sán chó không?
Cây nghể răm từ lâu đã được dân gian dùng như một vị thuốc hỗ trợ trừ giun sán, và một số nghiên cứu bước đầu cũng cho thấy cây có hoạt tính chống ký sinh trùng khá tốt. Vì vậy, với trường hợp nghi nhiễm sán chó, nghể răm có thể được dùng theo hướng hỗ trợ.
- Có bằng chứng về hoạt tính kháng giun sán trong phòng thí nghiệm: các dịch chiết của P. hydropiper có thể làm tê liệt và giết chết một số loài giun đất, giun tròn và sán dây gia cầm trong ống nghiệm[3][13]. Điều này cho thấy cây có chứa chất hữu hiệu chống ký sinh trùng.
Tuy nhiên, đối với bệnh sán chó ở người, mức độ nhiễm ở mỗi người không giống nhau, có người chỉ biểu hiện ngứa ngoài da nhưng cũng có trường hợp ấu trùng di chuyển vào gan, phổi hoặc mắt. Vì vậy, việc sử dụng nghể răm nên đi kèm với thăm khám, xét nghiệm và theo dõi dưới sự hướng dẫn của bác sĩ để đảm bảo hiệu quả và an toàn.
Có thể nói rằng, cây thuốc nghể răm là một hướng hỗ trợ tốt, nhưng để điều trị triệt để thì vẫn nên kiểm tra y khoa để biết mình đang nhiễm ở mức độ nào và có cần dùng thêm thuốc đặc hiệu hay không.
Kết luận
Nghể răm là vị thuốc dân gian có giá trị trong hỗ trợ trừ giun sán. Với bệnh sán chó, người bệnh có thể sử dụng cây nghể răm để điều trị, nhưng tốt nhất nên kết hợp thăm khám và theo dõi với bác sĩ để điều trị đúng hướng, tránh để bệnh kéo dài hoặc tái phát.
Nguồn tham khảo
- [1] Vị thuốc Nghể răm | BvNTP
- https://bvnguyentriphuong.com.vn/y-hoc-co-truyen/vi-thuoc-nghe-ram
- [2] Cây nghể răm điều trị ghẻ ngứa, tiêu chảy và tẩy giun sán
- https://caythuoc.org/product/cay-nghe-ram
- [3] Heavy metals analysis, phytochemical, phytotoxic and anthelmintic investigations of crude methanolic extract, subsequent fractions and crude saponins from Polygonum hydropiper L – PMC
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4289404/
- [4] [5] [13] In vitro cestocidal activity of Persicaria hydropiper (L.) Delarbre, a traditionally used anthelmintic plant in India – PMC
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9998820/
- [6] [7] [14] Ethnobotanical, Phytochemical, Pharmacological, and Toxicological Aspects of Persicaria hydropiper (L.) Delarbre – PMC
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4009190/
- [8] [10] [12] Dùng thuốc điều trị bệnh sán chó thế nào? | Vinmec
- https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/dung-thuoc-dieu-tri-benh-san-cho-nao-vi
- [9] [11] Các thuốc điều trị sán chó thường được bác sĩ sử dụng
- https://youmed.vn/tin-tuc/cac-thuoc-dieu-tri-san-cho-thuong-duoc-bac-si-su-dung/
- [15] Sách những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của GS Đỗ Tất Lợi, trang 291-292.
