Cây mẹ thuốc (cách lông) nhiều công dụng nhưng cần thận trọng

Cây mẹ thuốc là tên gọi dân gian của cách lông vàng – một cây thuộc họ Cỏ roi ngựa (Verbenaceae) có tên khoa học là Premna fulva Craib[1]. Ở một số vùng khác, người ta còn gọi nó là vọng cách lông vàng hoặc cách lông; đây là loài cây khác với cây vọng cách (Premna serratifolia) nhưng đều thuộc chi Premna[1]. Cách lông vàng mọc tự nhiên rải rác ven rừng ở Hòa Bình, Ninh Bình và Lâm Đồng, thường xuất hiện ở các vùng đất ẩm trên núi thấp[2].

Cây mẹ thuốc có xuất hiện trong tài liệu y học cổ truyền không?

Y học cổ truyền Việt Nam ghi nhận cách lông vàng như một loại dược liệu. Trang Tra cứu dược liệu mô tả đây là cây nhỡ leo hoặc cây gỗ nhỏ, cành mọc đối và phủ lông vàng; lá hình tim có răng cưa nhỏ, cả hai mặt đều có lông; hoa mọc thành chùm màu trắng, quả hình cầu có lông[3]. Thông tin này trùng khớp với bài viết trên dieutri.vn (2018), nơi tác giả nêu rõ rằng cách lông vàng là cây dược liệu quý hiếm của họ Cỏ roi ngựa, hiện được nghiên cứu và sử dụng trong y học cổ truyền để điều trị các bệnh về xương khớp và thần kinh[4]. Như vậy, “cây mẹ thuốc” thực chất là tên gọi dân gian của cách lông vàng – một vị thuốc có trong danh lục cây thuốc Việt Nam và được nhắc tới trong nhiều tài liệu Đông y.

Phân biệt cây mẹ thuốc với cây vọng cách

Hai loài dễ bị nhầm lẫn do đều thuộc chi Premna và đều có tên “cách” trong tiếng Việt. Cách lông vàng (Premna fulva) được mô tả là cây nhỡ leo với lông vàng trên cành và lá[3]; trong khi cây vọng cách (Premna serratifolia) là cây bụi hoặc cây nhỏ, lá mỏng, mép lá có thể nguyên hoặc khía tai bèo[5] và toàn thân có mùi thơm[6]. Vọng cách được nhân dân dùng làm rau ăn và thuốc; dược liệu này chứa hai alkaloid premnin và ganiarin[7] và có một số tác dụng bảo vệ gan trên mô hình thực nghiệm[8]. Mặc dù cùng chi, đây là hai loài khác nhau với công dụng và liều lượng khác nhau, người dùng cần phân biệt rõ.

Vì sao “cây mẹ thuốc” xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội?

Trong thời gian gần đây, nhiều video trên TikTok, Facebook quảng cáo cây mẹ thuốc với lời giới thiệu như “thần dược giải độc gan”, “giảm đau thần kinh tọa” hay “giúp phục hồi sức khỏe sau sinh”. Sự lan truyền nhanh chóng này chủ yếu do xu hướng chia sẻ mẹo chữa bệnh tự nhiên và tâm lý muốn tìm kiếm “thần dược” thay cho thuốc tân dược. Đáng lo ngại là phần lớn nội dung quảng cáo không dẫn nguồn từ nghiên cứu khoa học và thường thổi phồng công dụng để bán hàng. Các cơ quan y tế đã cảnh báo về việc tự mua thuốc nam quảng cáo trên mạng dẫn đến ngộ độc hoặc làm trễ thời gian điều trị bệnh; do đó người dân không nên tin tưởng tuyệt đối vào các video quảng cáo không rõ nguồn gốc.

Công dụng theo y học cổ truyền

1. Hoạt huyết, mạnh gân cốt và khư phong giảm đau

Bài viết trên dieutri.vn ghi nhận các tác dụng dược lý chính của cách lông vàng:

• Hoạt huyết tán ứ: hỗ trợ lưu thông máu và giảm ứ trệ[9].
• Khỏe gân cốt: bổ sung dưỡng chất cho xương khớp, giúp khớp vận động linh hoạt[10].
• Khư phong giảm đau: giảm đau nhức do các bệnh lý về xương khớp hoặc thần kinh như đau lưng, viêm khớp, thoái hoá cột sống[11]. Thân cành cây được dùng ở Trung Quốc để trị viêm xương cột sống phì đại, đau nhức khớp do phong thấp, tổn thương lưng cơ, viêm quanh vai và đau dây thần kinh toạ[11].
• Chống viêm: theo bài viết của dieutri.vn, cây còn có khả năng giảm viêm sưng[12].

2. Điều trị bệnh xương khớp và thần kinh

Cách lông vàng được chỉ định trong các bệnh về xương khớp (viêm khớp, đau lưng, thoái hoá khớp, gút) và bệnh thần kinh (đau dây thần kinh toạ, đau đầu, tê bì chân tay)[13]. Với những chứng bong gân, trật khớp hoặc va đập, dược liệu cũng được dùng để hỗ trợ giảm đau[14].

3. Một số công dụng dân gian khác

Một số nơi còn sử dụng lá cây hoặc thân cây mẹ thuốc như các bài thuốc giúp thông tiểu tiện, hỗ trợ tiêu hoá hoặc làm mát gan. Tuy nhiên những công dụng này chủ yếu dựa trên kinh nghiệm dân gian, chưa có nghiên cứu đầy đủ về thành phần hóa học[15], nên cần thận trọng khi áp dụng.

Liều lượng và cách dùng

Những tài liệu tham khảo hiện có chỉ nêu sơ bộ về liều dùng. Trang dieutri.vn khuyên nên sử dụng cách lông vàng dưới dạng thuốc sắc, thuốc ngâm rượu hoặc cao dán và “tùy thuộc vào từng bệnh và thể trạng” nên tham khảo ý kiến thầy thuốc[16].

Theo kinh nghiệm dân gian: lá tươi 30–40 g hoặc thân rễ 15–20 g sắc uống[17], mỗi ngày uống một chén 30–40 ml đối với người lớn và nửa liều đối với trẻ em[18].

Nên bắt đầu bằng lượng nhỏ (khoảng 10 g thân phơi khô sắc uống) và luôn theo dõi phản ứng của cơ thể, nếu có dấu hiệu bất thường nên ngưng sử dụng ngay và xin ý kiến của các chuyên gia y học cổ truyền.

Cách chế biến phổ biến

• Thuốc sắc: Thân hoặc rễ phơi khô, thái nhỏ, sao vàng rồi sắc với nước. Uống khi còn ấm, chia thành 2–3 lần trong ngày.
• Ngâm rượu: Thân cành phơi khô ngâm với rượu 40 độ trong khoảng 20–30 ngày, mỗi lần uống 10–15 ml. Ngâm rượu có thể làm giảm bớt nhựa chát nhưng cần thận trọng với người có bệnh gan hoặc dạ dày.
• Cao dán: Giã nát lá tươi, trộn với chút rượu và đắp lên vùng khớp đau; tuy nhiên da có thể kích ứng với lông và nhựa cây.

Độc tính và những lưu ý khi sử dụng

Độc tính và tác dụng phụ

Cây mẹ thuốc (cách lông vàng), thành phần hóa học chưa được nghiên cứu đầy đủ[15]. Do đó nguy cơ độc tính, đặc biệt với phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hoặc người dùng nhiều loại thuốc khác, chưa được xác định. Tài liệu Đông y khuyến cáo: không tự ý sử dụng mà cần có sự hướng dẫn của người có chuyên môn[23]; phải thận trọng với phụ nữ mang thai, đang cho con bú và khi dùng kết hợp với các thuốc khác[24].

Lưu ý quan trọng

1. Tham khảo ý kiến chuyên môn: Trước khi dùng cây mẹ thuốc để điều trị bất kỳ bệnh lý nào, nên hỏi ý kiến thầy thuốc Đông y hoặc bác sĩ. Bài viết trên Bệnh viện Nguyễn Tri Phương nhấn mạnh rằng bệnh nhân gan nhiễm mỡ không nên tự ý dùng mà cần sự tư vấn của bác sĩ[25]. Điều này cũng áp dụng cho cách lông vàng.
2. Không lạm dụng: Chỉ nên dùng liều vừa phải và trong thời gian khoảng 1-2 tháng; không dùng liên tục. Theo kinh nghiệm dân gian, dùng quá nhiều có thể gây nóng trong hoặc kích ứng dạ dày.
3. Không dùng cho phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú: Do thiếu dữ liệu an toàn, phụ nữ trong giai đoạn thai kỳ hoặc cho con bú nên tránh dùng cách lông vàng[26].
4. Luôn lắng nghe cơ thể: Trong quá trình sử dụng, nếu xuất hiện triệu chứng như buồn nôn, chóng mặt, dị ứng hoặc huyết áp tăng, phải ngừng ngay và đến cơ sở y tế.
5. Cẩn trọng với thông tin trên mạng: Không nên tin vào các video quảng cáo chưa được kiểm chứng trên mạng xã hội. Nhiều trường hợp đã gặp biến chứng nghiêm trọng khi tự mua dược liệu theo lời quảng cáo online; do đó nên chọn nguồn gốc dược liệu rõ ràng và xin tư vấn từ người có chuyên môn.

Lời khuyên cho người có ý định sử dụng cây mẹ thuốc

Cây mẹ thuốc (cách lông vàng) là dược liệu quý với khả năng hoạt huyết, giảm đau và hỗ trợ điều trị một số bệnh xương khớp[27]. Tuy nhiên, phần lớn thông tin hiện nay dựa trên kinh nghiệm dân gian và các nghiên cứu sơ bộ, chưa có bằng chứng lâm sàng rõ ràng. Trước khi sử dụng, người dân cần cân nhắc:

• Xác định đúng loài: Nhiều người nhầm lẫn cách lông vàng với vọng cách hoặc các loài khác. Việc dùng nhầm có thể dẫn tới hậu quả khó lường do thành phần và độc tính khác nhau.
• Không xem đây là “thần dược” chữa bách bệnh: Cây mẹ thuốc không thể thay thế các phương pháp điều trị khoa học. Để chữa bệnh hiệu quả, vẫn cần thăm khám và tuân theo phác đồ của bác sĩ.
• Mua ở cơ sở uy tín: Chọn mua dược liệu từ nhà thuốc, cơ sở đông y uy tín; tránh mua hàng trôi nổi trên mạng.
• Kết hợp chế độ sinh hoạt lành mạnh: Với các bệnh mạn tính như viêm khớp hay bệnh gan, song song với việc sử dụng dược liệu, người bệnh cần xây dựng lối sống phù hợp, ăn uống lành mạnh, hạn chế rượu bia và luyện tập đều đặn[28].

Có thể nói

Cây mẹ thuốc – tức cách lông vàng – là một vị thuốc dân gian đang được quảng cáo rầm rộ trên mạng xã hội. Y học cổ truyền ghi nhận cây có tác dụng hoạt huyết, mạnh gân cốt và khư phong giảm đau[27], nhưng các nghiên cứu hiện đại còn hạn chế[15]. Người dùng chỉ nên tham khảo dược liệu này như một lựa chọn hỗ trợ, song cần phân biệt tránh nhầm lẫn với cây vọng cách, tuân theo hướng dẫn chuyên môn, tránh lạm dụng và không chạy theo các quảng cáo thiếu căn cứ.

[tqd_call_request]