Củ dái nghiến tươi

Thông tin về lợi ích của củ dái nghiến chủ yếu dựa vào kinh nghiệm dân gian. Các trang chuyên về cây thuốc mô tả những công dụng sau:

• Giảm đau nhức xương khớp, phong tê thấp: Người dân vùng núi dùng tầm gửi nghiến và củ dái nghiến để ngâm rượu uống giúp mạnh gân xương, giảm đau lưng và nhức mỏi xương khớp[13]. Những bài thuốc dân gian thường kết hợp với các vị thuốc khác cho người bị phong thấp[14].
• Tăng cường sức khỏe và giảm mệt mỏi: Saponin được cho là giúp bồi bổ cơ thể; người lao động nặng nhọc uống rượu hoặc nước sắc từ tầm gửi nghiến để tăng sức chịu đựng và giảm mệt mỏi[15].
• Bổ thận, ổn định huyết áp và tim mạch: Một số lương y cho rằng tầm gửi nghiến hỗ trợ ổn định huyết áp, bổ tim và tăng cường sinh lực nam giới[16]. Những tác dụng này được liên hệ tới glycosid tim và flavonoid trong dược liệu[17].
• Làm đẹp da, hỗ trợ nám và tàn nhang: Các bài viết quảng cáo rằng củ dái nghiến ngâm mật ong hoặc đường có thể cải thiện nám má, tàn nhang và các vấn đề da do thiếu flavonoid[18].
• Hỗ trợ bệnh gout và các bệnh chuyển hoá: Một số nguồn cho rằng rượu tầm gửi nghiến có thể giảm sưng đau khớp do gout[19]. Tuy nhiên thông tin này chưa được chứng minh khoa học.

Cách chế biến và sử dụng trong dân gian

Các phương pháp chế biến phổ biến gồm sắc uống, ngâm rượu và ngâm mật ong. Các liều lượng dưới đây dựa trên hướng dẫn dân gian; nếu có ý định sử dụng nên tham khảo ý kiến bác sĩ:

1. Sắc uống

• Củ dái nghiến khô: Dùng 15–20g dái nghiến khô (đã thái lát) hoặc 50g củ tươi sắc với 1,5 – 2 lít nước; đun cạn còn khoảng 700 ml – 1 lít. Chia làm 2–3 lần uống trong ngày[20].
• Có thể sắc lại lần hai để tận dụng dược chất[21].

2. Ngâm rượu

• Ngâm khô: Tầm gửi hoặc củ dái nghiến khô 1 kg (thái mỏng, sao vàng hạ thổ) ngâm với 3 lít rượu trắng 40 độ trong bình sành 5 lít; ngâm tối thiểu 1 tháng[22]. Uống 1–2 chén nhỏ (20–30 ml) sau bữa ăn tối[23].
• Ngâm tươi: Dùng 3 kg tầm gửi tươi hoặc củ dái nghiến tươi (cạo sạch vỏ, thái lát) ngâm với 5 lít rượu 45 độ trong 1 tháng[24]. Rượu tầm gửi nghiến có màu đỏ hồng; rượu củ dái nghiến có màu vàng như vang trắng[25].
• Ngâm chung: Có thể ngâm chung tầm gửi và củ dái nghiến với tỷ lệ tương đương[26].

3. Ngâm với đường hoặc mật ong

• Tỉ lệ: 1 kg tầm gửi hoặc củ dái nghiến tươi ngâm với 800 g đường hoặc 1 – 1,5 lít mật ong[27].
• Cách làm: Cạo vỏ, rửa sạch, thái miếng mỏng 3–5 mm, hong khô. Xếp xen kẽ 1 lớp dược liệu, 1 lớp đường hoặc mật ong trong bình thủy tinh. Đậy kín, để nơi thoáng mát. Sau 3–4 tuần, dung dịch chuyển thành siro có thể uống trực tiếp hoặc pha nước ấm[28].
• Liều dùng: Mỗi lần 5 thìa cà phê hoặc 1 chén nhỏ, uống 2–3 lần/ngày trước bữa ăn[28]. Phụ nữ trung tuổi dùng siro mật ong này để hỗ trợ điều trị nám và tàn nhang[29].

Lưu ý khi sử dụng

• Chưa được công nhận là thuốc: Như đã nêu, củ dái nghiến không được liệt kê trong những dược điển chính thống và không có nghiên cứu lâm sàng chứng minh tác dụng. Bài báo trên 24h cảnh báo rằng nhiều loại tầm gửi được bán như “thuốc tiên” nhưng chỉ là kinh nghiệm truyền miệng và cần nghiên cứu khoa học để xác minh[10].
• Không dùng cho phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ em: Các nhà thuốc khuyến cáo không nên dùng tầm gửi nghiến cho các đối tượng này[30].
• Liều lượng hạn chế: Không nên uống quá 100 ml rượu tầm gửi nghiến mỗi ngày và nên pha loãng khi uống[31].
• Chú ý khi ngâm: Dược liệu tươi chứa nhiều nước, làm rượu loãng; nên dùng rượu nồng độ cao và để hạ thổ để giảm tính nóng[32]. Khi ngâm với mật ong, miếng tầm gửi phải được hong khô để tránh nổi váng[33].
• Tham khảo ý kiến bác sĩ: Những người mắc bệnh mạn tính (huyết áp, tim mạch, gan, thận, gout…) cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng. Bài báo 24h khuyến cáo người dân không nên tự ý uống các loại tầm gửi chưa được kiểm chứng để tránh tai biến và ngộ độc[34].