Cây dâm dương hoắc có trồng được ở Việt Nam không?

Dâm dương hoắc (Herba Epimedii) là tên dược liệu chỉ toàn cây phơi hoặc sấy khô của nhiều loài Epimedium thuộc họ Hoàng liên gai (Berberidaceae). Ở Trung Quốc, người ta dùng chủ yếu ba loài: dâm dương hoắc lá to (Epimedium macranthum Morr. et Decne.), dâm dương hoắc lá mác (E. sagittatum (Sieb. & Zucc.) Maxim.) và dâm dương hoắc lá hình tim (E. brevicornu Maxim.)[1]. Chúng là cây thảo sống lâu năm cao 30–40 cm, phiến lá dài 2,5–9 cm tuỳ loài và hoa nhỏ mọc thành chùm[2]. Tên gọi “dâm dương hoắc” bắt nguồn từ việc dê thường thích ăn lá và có khả năng kích thích ham muốn tình dục[3].

Phân bố tự nhiên – Các loài Epimedium nói trên có nguồn gốc ở những vùng núi ôn đới Trung Quốc. Theo sách Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của GS Đỗ Tất Lợi (cập nhật năm 2023), ba loài dâm dương hoắc “hiện chưa thấy có ở nước ta, toàn bộ vị dâm dương hoắc còn phải nhập của Trung Quốc”[4]. Dựa trên phân bố ở Quảng Đông, Quảng Tây, Phúc Kiến, Vân Nam (Trung Quốc), tác giả gợi ý chỉ nên tìm kiếm chúng ở các tỉnh biên giới như Lào Cai, Hà Giang, Cao Bằng và Lạng Sơn[5].

Ngoài Trung Quốc, một số website dược liệu Việt Nam ghi nhận Epimedium macranthum và E. sagittatum đã được nhập trồng thử nghiệm tại thị xã Sa Pa, Lào Cai[6][7]. Cũng có nguồn nêu rằng dâm dương hoắc được tìm thấy ở các tỉnh Lào Cai và Lai Châu[8]; tuy nhiên những ghi nhận này đều là cây nhập nội chứ không phải quần thể tự nhiên.

Lưu ý phân biệt với lạc tân phụ (dâm dương hoắc giả)

Do thiếu nguồn giống nên nhiều người Việt Nam thu hái nhầm cây lạc tân phụ (Astilbe rivularis), một loài thuộc họ Cỏ tai hổ mọc hoang ở Lào Cai, Hà Giang và Sơn La. Loài này cao tới 1 m, lá 2 lần kép ba và có 3–5 lá chét[9], hoa rất nhỏ và mọc thành chùm nhiều nhánh[10]. Trong khi đó, dâm dương hoắc thật chỉ có khoảng 3–4 lá hình tim và hoa nhỏ lẻ[11]. Lạc tân phụ mọc rải rác ở các bãi ẩm ướt trên độ cao ~1 500 m và được dùng để chữa bệnh tiêu hoá[12]; nó không chứa các flavonoid đặc trưng của Epimedium nên không thể thay thế dâm dương hoắc.

Điều kiện sinh thái của các loài dâm dương hoắc

Các nghiên cứu sinh thái học trong và ngoài nước cho thấy Epimedium là cây thảo ưa bóng, sống dưới tán rừng ẩm và mát. Một số đặc điểm chính:

• Phạm vi cao độ – Tổng quan về chi Epimedium cho biết chúng phân bố chủ yếu ở vùng núi ôn đới, mọc dưới rừng, trong bụi cây hoặc trên sườn dốc ở độ cao 650–3 000 m[13]. Nghiên cứu giải trình tự gen pubescens cho thấy các quần thể hoang dại của loài này xuất hiện trong khoảng 300–2 000 m ở miền tây nam Trung Quốc[14].
• Ánh sáng và độ ẩm – Các loài Epimedium chịu bóng, ưa độ ẩm và không chịu ngập úng. Một nghiên cứu mô hình hoá phân bố acuminatum (một loài cùng chi) cho thấy sự phù hợp sinh cảnh tăng lên ở độ cao khoảng 700 m, đạt đỉnh và giảm khi vượt quá 1 300 m; loài này “ưa bóng râm, chịu lạnh, ưa ẩm và không chịu úng nước”[15][16].
• Khí hậu – Nghiên cứu dự báo phân bố tương lai brevicornu xác định các yếu tố sinh thái quan trọng gồm biên độ nhiệt theo mùa, nhiệt độ tối thiểu tháng lạnh nhất, lượng mưa năm và biên độ lượng mưa[17]. Mô hình dự đoán chỉ ra vùng phù hợp cao nằm trong dải vĩ độ 25,13°–39,50° B và kinh độ 102,46°–118,13° Đ (hầu hết ở cao nguyên Hoàng Thổ Trung Quốc)[17].
• Đất – Các loài dâm dương hoắc phát triển tốt trên đất mùn nhiều hữu cơ, tơi xốp và thoát nước tốt; không chịu được đất ngập úng hoặc khô cằn kéo dài[16].

Như vậy, điều kiện lý tưởng cho dâm dương hoắc là khí hậu ôn đới mát mẻ, biên độ nhiệt thấp, mùa đông lạnh, đất ẩm và thoát nước. Hầu hết vùng đồng bằng và miền Trung Việt Nam có khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm không phù hợp; chỉ các vùng núi cao phía Bắc mới có điều kiện tương đồng.

Khí hậu Sa Pa – mô hình tham chiếu cho vùng trồng thử nghiệm

Sa Pa (Lào Cai) nằm ở độ cao khoảng 1 500–1 600 m. Theo số liệu khí hậu tại Sa Pa, nhiệt độ trung bình năm khoảng 15,4 °C, tháng nóng nhất khoảng 29,4 °C (tháng bảy) và tháng lạnh nhất có thể xuống –3 °C[18]. Lượng mưa năm khoảng 2 763 mm, độ ẩm từ 75 % tới 91 %[19]. Mùa đông kéo dài từ tháng 12 đến tháng 3 với sương mù dày và đôi khi có tuyết[18]. Đây là vùng có khí hậu cận ôn đới, khá giống các vùng núi phía nam Trung Quốc nơi Epimedium sinh trưởng.

Khả năng trồng dâm dương hoắc tại Việt Nam

1. Tình trạng hiện nay

• Chưa có quần thể tự nhiên – Các tài liệu cổ điển và danh lục dược liệu Việt Nam đều khẳng định ba loài dâm dương hoắc chưa được tìm thấy tự nhiên ở Việt Nam và dược liệu hiện nay chủ yếu nhập từ Trung Quốc[4]. Do đó, việc thu hái trong tự nhiên ở nước ta là không có cơ sở.
• Đã có thử nghiệm nhập trồng tại Lào Cai – “Danh lục cây thuốc Việt Nam” ghi nhận Epimedium macranthum và sagittatum đã được nhập trồng tại Sa Pa (Lào Cai)[6][7]. Trang Trungtamthuoc.com cũng nêu rằng dâm dương hoắc được tìm thấy ở các tỉnh Lào Cai, Lai Châu nhưng coi đó là cây nhập nội[8]. Những thông tin này cho thấy cây có thể sống ở khí hậu mát mẻ vùng núi cao Việt Nam.
• Dự án nghiên cứu nhân giống ở Lào Cai – Năm 2020 – 2023, UBND tỉnh Lào Cai giao cho Trung tâm Nghiên cứu và Chuyển giao KHCN (Phân hiệu Đại học Thái Nguyên) thực hiện đề tài “Nghiên cứu xây dựng mô hình nhân giống, trồng cây dược liệu dâm dương hoắc (Epimedium grandiflorum) và bạch quả”. Tóm tắt nhiệm vụ cho biết nhóm nghiên cứu lập hồ sơ mẫu giống nhập nội, nghiên cứu kỹ thuật nhân giống, trồng, thu hoạch và sơ chế dâm dương hoắc tại Sa Pa và Bát Xát[20]. Sản phẩm dự kiến gồm quy trình kỹ thuật nhân giống và trồng, tiêu chuẩn cây giống và dược liệu[21]. Điều này cho thấy cơ quan khoa học đang xây dựng mô hình trồng thử nghiệm ở Lào Cai.
• Kết quả ban đầu – Tháng 4 / 2024, UBND tỉnh Lào Cai công nhận kết quả của đề tài “Nghiên cứu xây dựng mô hình nhân giống và trồng cây dược liệu dâm dương hoắc và bạch quả” và xếp loại “đạt yêu cầu”[22]. Tuy nhiên, kết quả cụ thể về năng suất hay quy mô chưa được công bố rộng rãi.
• Thiếu nguồn giống thương mại – Một bài viết trên trang bán hạt giống (thegioihatgiong.com) phản ánh rằng ở Việt Nam chưa có cơ sở cung cấp giống dâm dương hoắc; Trung tâm Công nghệ cao TP Hồ Chí Minh chỉ mới nhân giống mô tế bào ở quy mô nghiên cứu, nên hiện không có nơi bán giống[23]. Điều này cũng phù hợp với thực tế khi nhiều cửa hàng dược liệu chỉ bán lá khô nhập từ Trung Quốc.

2. Đánh giá khả năng thích nghi theo vùng khí hậu

So sánh điều kiện sinh thái của dâm dương hoắc với khí hậu Việt Nam cho thấy:

Kết luận về vùng trồng: Việc trồng dâm dương hoắc ở Việt Nam là có thể nhưng chỉ khả thi tại các vùng núi cao có khí hậu lạnh mát quanh năm. Sa Pa và huyện Bát Xát (Lào Cai) hiện được chọn làm nơi nghiên cứu. Các vùng cao khác như Hà Giang, Cao Bằng, Sơn La, Lai Châu, Yên Bái và Hòa Bình có tiềm năng nhưng chưa có dự án cụ thể. Người dân ở vùng thấp hoặc miền Trung – Nam khó có thể trồng được vì khí hậu quá nóng và ẩm.

3. Nguồn giống và khuyến nghị mua giống

Hiện nay ở Việt Nam chưa có đơn vị thương mại nào cung cấp hạt giống hoặc cây giống dâm dương hoắc. Mọi nguồn dược liệu trên thị trường hầu hết là lá khô nhập từ Trung Quốc hoặc từ cây lạc tân phụ. Theo thông tin từ một trang hạt giống, Trung tâm Nông nghiệp công nghệ cao TP Hồ Chí Minh đã nhân giống dâm dương hoắc bằng nuôi cấy mô nhưng mới dừng ở bước nghiên cứu và chưa bán ra thị trường[23]. Do đó:

• Không nên tự thu hái trong tự nhiên, vì Việt Nam không có quần thể Epimedium và dễ nhầm với lạc tân phụ.
• Nếu muốn trồng thử nghiệm, nên liên hệ với các cơ quan nghiên cứu đang triển khai đề tài ở Lào Cai (Trung tâm Nghiên cứu và Chuyển giao KHCN – Phân hiệu Đại học Thái Nguyên) để đăng ký tham gia mô hình hoặc mua giống khi họ công bố sản phẩm. Ngoài ra có thể liên hệ các vườn cây cảnh nhập khẩu (Epimedium cũng được trồng làm cây cảnh ở châu Âu), song việc nhập khẩu cây sống phải tuân thủ quy định kiểm dịch thực vật.
• Lưu ý pháp lý: dâm dương hoắc là dược liệu quý; do Bộ Y tế quản lý nên việc trồng và kinh doanh cần tuân thủ tiêu chuẩn GACP-WHO. Người trồng cần xin phép cơ quan chuyên môn và thực hiện đúng quy trình kỹ thuật do các dự án khoa học công bố[20].

Kết luận

Dâm dương hoắc (Herba Epimedii) là dược liệu quý chủ yếu có nguồn gốc từ các loài Epimedium mọc ở vùng núi ôn đới Trung Quốc. Các tài liệu chính thống cho thấy Việt Nam chưa có quần thể tự nhiên của loài này và toàn bộ dược liệu trên thị trường đều phải nhập khẩu[4]. Tuy nhiên, nhờ điều kiện khí hậu mát mẻ và ẩm ướt tại vùng núi cao Tây Bắc, việc nhập trồng thử nghiệm dâm dương hoắc đã và đang được tiến hành tại Sa Pa (Lào Cai)[6][7]. Đề tài khoa học cấp tỉnh Lào Cai giai đoạn 2020 – 2023 đã xây dựng mô hình nhân giống và trồng thử cây dâm dương hoắc, cho thấy cây có thể sinh trưởng ở Việt Nam[20]; kết quả được địa phương công nhận năm 2024[22].

Tuy nhiên, việc trồng rộng rãi vẫn gặp nhiều khó khăn do thiếu nguồn giống thương mại và yêu cầu sinh thái khắt khe. Nếu bạn sống ở vùng thấp hoặc khí hậu nóng, việc trồng dâm dương hoắc sẽ khó thành công. Những người muốn trồng cần tuân thủ kỹ thuật trồng của dự án nghiên cứu, lựa chọn địa điểm có khí hậu mát (độ cao > 700 m), đất mùn thoát nước tốt và che bóng; đồng thời nên liên hệ với cơ quan khoa học để được cung cấp giống hợp pháp khi có thể.

Nguồn tham khảo

• [1] [2] [3] [4] [5] Cây Dâm Dương Hoắc – Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi – Vietnam Regulatory Affairs Society – Luật Dược Việt Nam
• https://vnras.com/cay-dam-duong-hoac-nhung-cay-thuoc-va-vi-thuoc-viet-nam-do-tat-loi/
• [6] Epimedium macranthum Morr.& Decne- công dụng Dâm dương hoắc
• https://tracuuduoclieu.vn/epimedium-macranthum-morr-decne.html
• [7] Epimedium sagittatum (Sieb. & Zucc.) Mãim-Dâm dương hoắc lá mác
• https://tracuuduoclieu.vn/epimedium-sagittatum-sieb-zucc-maim.html
• [8] Dâm dương hoắc (Epimedium)- Giúp bổ thận tráng dương, mạnh gân cốt
• https://trungtamthuoc.com/duoc-lieu/dam-duong-hoac-53
• [9] [10] [11] [12] Cây Lạc Tân Phụ (Dâm Dương Hoắc Giả – Astilbe rivularis Buch.- Ham. ex D. Don) – Trị các bệnh tiêu hóa
• https://trungtamthuoc.com/duoc-lieu/lac-tan-phu
• [13]  A literature review on Epimedium, a medicinal plant with promising slow aging properties – PMC
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10665689/
• [14] Frontiers | The discovery of a key prenyltransferase gene assisted by a chromosome-level Epimedium pubescens genome
• https://www.frontiersin.org/journals/plant-science/articles/10.3389/fpls.2022.1034943/full
• [15] [16] Predicting the Future Geographic Distribution of the Traditional Chinese Medicinal Plant Epimedium acuminatum Franch. in China Using Ensemble Models Based on Biomod2 | MDPI
• https://www.mdpi.com/2223-7747/14/7/1065
• [17]  Assessing the climate change impact on Epimedium brevicornu in China with the MaxEnt model – PMC
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12206714/
• [18] [19] [24] The climate around Sapa | Topas Ecolodge
• https://topasecolodge.com/vi/the-climate-around-sapa/
• [20] [21] Nghiên cứu xây dựng mô hình nhân giống trồng cây dược liệu Dâm dương hoắc (Epimedium grandiflorum) và cây Bạch quả (Ginkgo biloba L) tại tỉnh Lào Cai
• https://sti.vista.gov.vn/projects/dth/nghien-cuu-xay-dung-mo-hinh-nhan-giong-trong-cay-duoc-lieu-dam-duong-hoac-epimedium-grandiflorum-va-cay-bach-qua-ginkgo-biloba-l-tai-tinh-lao-cai-110316.html
• [22]  Công nhận kết quả thực hiện 05 đề tài nghiên cứu khoa học cấp tỉnh
• https://laocai.gov.vn/danh-muc-cac-chuong-trinh-de-tai/cong-nhan-ket-qua-thuc-hien-05-de-tai-nghien-cuu-khoa-hoc-cap-tinh-1250031
• [23] Giống cây dâm dương hoắc – Thế giới hạt giống
• https://thegioihatgiong.com/san-pham/giong-cay-dam-duong-hoac/

🌿 Vị thuốc có thể bạn quan tâm

28

Củ súng tăng sinh lý, giúp nam giới yêu không biết mệt ( 28)

290.000 VND/kg

Đã bán: 2

Thêm vào giỏ

6

Sìn sú nước (dạng xịt) sử dụng tiện lợi, hiệu quả cao ( 6)

Được xếp hạng 5 5 sao

(3)250.000 VND/hộp

Đã bán: 34

Thêm vào giỏ

2

Ít ai biết rằng cây ngưu tất là vị thuốc có rất nhiều tác dụng quý ( 2)

250.000 VND/kg

Đã bán: 1

Thêm vào giỏ

206

Cá ngựa, hải mã tăng cường sinh lý, kéo dài thời gian quan hệ ( 206)

290.000 VND/hộp

Đã bán: 2

Thêm vào giỏ

2

Ích trí nhân vị thuốc quý điều trị đái dầm, tiểu đêm cực hay ( 2)

400.000 VND/kg

Thêm vào giỏ

32

Hoài sơn (Củ mài) vị thuốc bồi bổ cơ thể, điều trị tiểu đường ( 32)

290.000 VND/kg

Thêm vào giỏ